Bugün hapishane dediğimizde aklımıza net bir görüntü geliyor: yüksek duvarlar, demir parmaklıklar, kameralar, katı bir düzen. Ama bu hep böyle değildi. Daha birkaç yüzyıl öncesine kadar ceza, kalabalıkların önünde sahnelenen bir gösteriydi. İşkence, infaz, acı, hepsi halkın gözü önünde, fiziksel bir şekilde insanlara karşı uygulanıyordu. Michel Foucault, Hapishanelerin Doğuşu‘nda tam olarak bunu sorar: Ceza neden artık bir gösteri olmaktan çıkıp kapalı kapılar ardında, sessizce işleyen bir şeye dönüştü? Ve daha da önemlisi: bu gerçekten bir insancıllaşma mıydı? Yoksa iktidar sadece daha dağınık ve daha az fark edilir bir hal mi aldı? Foucault’nun cevabı rahatsız edici derecede net: Modern toplum cezayı yumuşatmadı, sadece her yere yaydı.
Bedenin Cezalandırıldığı Çağ
Ancien régime (Eski Rejim) döneminde ceza, bugünküyle neredeyse hiç benzemeyen bir mantıkla işliyordu. Suç, sadece kanuna karşı işlenmiş bir eylem değil, doğrudan kralın bedenine yani egemenliğin kendisine yöneltilmiş simgesel bir saldırı olarak görülüyordu (sözde aydınlanma çağı ve devamını takip eden bu süreçte hukuki işleyişin, Tanrı-Kral kafa yapısından pek bir farkı olmadığını not düşmek gerek). Bu yüzden ceza da bir denge kurma ritüeli olarak kurgulanıyordu: suçlunun bedeni üzerinden, egemenin gücü ve üstünlüğü yeniden ilan ediliyordu. İşkence, infaz, halka açık ceza törenleri; hepsi izleyiciye açık, kalabalığın önünde yapılan, neredeyse tiyatro benzeri ritüellerdi. Foucault’nun işkence sahnelerini bu kadar ayrıntılı anlatmasının nedeni sadece tarihsel bir merak değildir, ona göre bu sahneler bir iktidar mantığının somutlaşmış halidir. Burada asıl dikkat çekici olan şey, bu şiddetin gizlenmemesiydi; tam tersine, kamuya açık ve gösterişli biçimde sergileniyordu. Çünkü amaç yalnızca suçluyu cezalandırmak değildi, kalabalığa “iktidar buradadır ve her yerdedir” mesajını vermekti. Foucault’nun vurguladığı incelik tam da burada yatıyor: bu dönemde iktidar, meşruiyetini gizlenmekten değil, tam tersine görünür olmaktan, korku üretme kapasitesinden alıyordu. Acı, iktidarın diliydi; iktidar sakladıkça değil, gösterdikçe güçlüydü.
İnsancıl Cezanın Gerçek Yüzü
18, yüzyılın sonlarına doğru, Avrupa’da bir reform dalgası yükselir. Aydınlanma düşünürleri ve hukuk reformcuları, işkenceye dayalı gösteri cezalarını barbarca ilan ederek daha akılcı ve ölçülü bir ceza sistemi talep ederler. Fransız Devrimi’nin getirdiği söylem de bu doğrultudadır: artık ceza, keyfi bir kral fermanına değil, yasanın soyut ve eşit uygulanmasına dayanmalıdır (bunun hemen böyle olmadığını Robespierre örneğinde görmemiz mümkündür). Kalabalığın önünde parçalanan bedenler yerini, hücrelerde geçirilen düzenli günlere bırakır. İlk bakışta bu, insanlık tarihinin bir ilerleme anı gibi görünür. Şiddetin geri çekilişi, merhametin kazanımı. Ancak Foucault burada durup sorar: Gerçekten kaybolan neydi?
Reform hareketinin kendi anlattığı hikaye basittir: işkence gaddardır, hapis ise daha medeni ve ölçülü bir cezalandırma biçimidir. Ancak Foucault’ya göre bu dönüşümü yalnızca merhamet ve hümanizm üzerinden açıklamak yeterli değildir. Gösteri cezası düzensizdi; bazen kalabalığı isyana kışkırtıyor, bazen suçluyu kahramanlaştırıyor, dolayısıyla iktidar açısından kontrolsüz ve öngörülemez sonuçlar üretebiliyordu. Yeni ceza sistemi ise daha sistematik, hesaplanabilir ve sürekli işleyen bir güç anlayışı getiriyordu. Fransız Devrimi’nin akılcı ve eşit ceza söylemi de bu dönüşümün önemli bir parçasıydı. Cezanın hedefi artık yalnızca beden değildi; davranışlar, alışkanlıklar, eğilimler ve bireyin kendisi de denetimin konusu haline geliyordu.
İşte tam da burada, cezanın gerçek yüzü kendini gösterir: hapishane, gözle görülür şiddetin ortadan kalktığı bir merhamet anıtı gibi sunulur, oysa aslında iktidarın etki alanı daha da genişlemiştir. Görünüşte geri çekilen şey yani şiddet kaybolmamış, sadece bedenden ruha, andan sürekliliğe taşınmıştır. İnsancıllaşma dediğimiz şey, çoğu zaman iktidarın kendini gizleme biçiminden başka bir şey değildir.
Disiplin ve İktidarın Mikro-Fiziği
Foucault’ya göre bu yeni ceza rejiminin kalbinde disiplin denen bir mekanizma yatar. Disiplin, iktidarın artık büyük, gösterişli jestlerle değil, bedenin en küçük hareketlerine, zamanın en küçük dilimlerine kadar hissedilen sayısız küçük müdahaleyle işlemesi demektir. Zaman çizelgeleri, mekansal yerleşim düzenleri, hareketlerin standartlaştırılması, sürekli sınıflandırma ve sıralama, hepsi bu iktidarın mikro-fiziği’nin araçlarıdır. Artık hedef, suçluyu bir kez cezalandırmak değil, onu sürekli biçimde gözlemlemek, ölçmek, normalleştirmektir. Burada iktidarın gücü yalnızca gözetlemekten değil, bireyi ölçülebilir, karşılaştırılabilir ve bir norma göre değerlendirilebilir hale getirmekten kaynaklanır. Bu mikro-iktidar, sadece hapishanede değil; okulda, kışlada, fabrikada, hastanede de aynı mantıkla çalışır. Foucault’nun burada yaptığı asıl hamle şudur: hapishaneyi ayrı bir kurum olarak değil, modern toplumun genel işleyiş mantığının en çıplak, en yoğunlaşmış şekli olarak okumaktır. Burada altını çizmek gereken önemli bir nokta var: Foucault’ya göre iktidar yalnızca yasaklayan, bastıran, sınırlayan bir güç değildir. Aynı zamanda üretici bir güçtür, bilgi biçimleri, normal ve sapkın davranış tanımları, hatta öznenin kendisi hakkındaki bilgi (psikoloji, kriminoloji gibi disiplinler) bu iktidar ile bilgi ilişkisi içinde üretilir. Yani disiplin sadece bireyi kısıtlamaz; onu belirli bir bilgi nesnesi olarak inşa eder, hakkında konuşulabilir, ölçülebilir, sınıflandırılabilir bir özne haline getirir.
Panoptikon: Görünürlüğün İktidarı
Bu mikro-iktidar mantığının en çarpıcı simgesi, Jeremy Bentham’ın 18. yüzyıl sonunda tasarladığı Panoptikon mimarisidir: merkezde bir gözetleme kulesi, çevresinde halka biçiminde dizilmiş hücreler. Gözetmen her hücreyi görebilir, ama mahkum gözetmeni asla göremez, hatta o an gözetlenip gözetlenmediğini bile bilemez. Buradaki temel mesele, herkesin görünmez hale gelmesi değildir; tam tersine, mahkum sürekli görünür durumdadır, fakat onu gözetleyen iktidarın ne zaman ve nereden devreye girdiği belirsizdir. Foucault’nun asıl ilgilendiği şey bu mimarinin kendisi değil, ürettiği psikolojik etkidir: mahkum, sürekli gözetlenebileceği ihtimaliyle yaşamaya başladığında, gözetmenin orada olması bile gereksizleşir. Kişi, iktidarın bakışını içselleştirir ve kendi kendinin gardiyanına dönüşür. Böylece iktidarın fiziksel olarak sürekli müdahale etmesine gerek kalmaz; denetim bireyin kendi davranışlarını düzenleme biçimi içinde yeniden üretilir. Foucault bunu disiplinci iktidarın özü olarak görür: en güçlü kontrol biçimi, dışarıdan dayatılan değil, öznenin kendi içinde yeniden ürettiği kontroldür.
Burada bir soru sormak gerekiyor: Foucault bu resmi biraz fazla kapalı kuruyor olabilir mi? Sanki hiç kaçış noktası yokmuş gibi bir sistem çiziyor. Charles Taylor ve Jürgen Habermas gibi eleştirmenler de tam bunu söylüyor. Bu şemada direniş ve bireyin kendi iradesi bazen kayboluyor, özgürleşmenin zemini belirsizleşiyor. Yine de Foucault’nun bize kazandırdığı asıl şey tartışılmaz: iktidar artık dışarıdan üzerimize kapanmıyor, bizim aracılığımızla işliyor. Yani birey burada sadece iktidarın pasif bir hedefi değil. Aynı zamanda kendini belirli normlara göre değerlendiren, kendi davranışını buna göre ayarlayan bir özne haline geliyor.
Bugünün Gözetleme Kuleleri
Bu mantığı bugün de görmek mümkün, ama biraz farklı bir yerde: performans değerlendirme sistemlerinde. Çalışanları sürekli ölçülebilir metriklere (tamamlanan görev sayısı, yanıt süresi, verimlilik skoru vb.) indirgeyerek, yöneticinin izlemesine gerek kalmadan bireyin kendi çalışma temposunu bu ölçütlere göre ayarlamasını sağlıyor. Benzer bir mekanizma algoritmik izleme sistemlerinde de işliyor, bir teslimat sürücüsünün rotasının, molalarının, hızının sürekli kaydedilmesi, kişinin gözetleyenin o an bakıp bakmadığını bilmeden, sanki her an izleniyormuş gibi davranmasına yol açıyor. Fark, klasik gözetimden çok, bu izlemenin görünmez, sürekli ve çoğu zaman rızayla kabul edilmiş olmasında yatıyor (evet modern/sözleşmeli kölelik), tıpkı Panoptikon’daki mahkumun kuleye bakmadan da disipline girmesi gibi. Sosyal medyada da benzer bir şey oluyor: takipçi sayıları, beğeniler, etkileşim oranları yalnızca görünürlük sağlamıyor, bireylerin kendilerini başkalarıyla kıyaslamasına ve davranışlarını bu ölçülere göre düzenlemesine yol açabiliyor. Burada klişe bir “hepimiz dijital çağda gözetleniyoruz” söylemine kaymak yerine, Foucault’nun asıl sorduğu soruyu güncel bağlama taşımak daha verimli: bugün hangi sistemler bizden görünür olmamızı, ölçülebilir, karşılaştırılabilir olmamızı bekliyor ve biz bu beklentiyi sorgulamadan içselleştiriyoruz?
Foucault’nun Bıraktığı Soru
Hapishanelerin Doğuşu’nun sunduğu resim bir çözüm önermez; bir teşhis koyar. Foucault, modern toplumun cezayı yumuşattığı yanılsamasını yıkarken, bize daha rahatsız edici bir soru bırakır: özgür olduğumuzu düşündüğümüz anlarda bile, aslında ne kadar görünür, ne kadar ölçülebilir, ne kadar iyi davranışlı olmaya programlanmışızdır? Kitabın gücü tam da burada yatıyor: Foucault bize iktidarın ortadan kaybolduğunu değil, işleyiş biçimini değiştirdiğini gösteriyor. Artık karşımızda bizi cezalandıran bir güç değil, bizi sürekli görünür ve ölçülebilir kılan ve bu sayede bizi baştan biçimlendiren bir ağ var.
Belki de kitabı bitirdikten sonra sorulması gereken asıl soru şu: bugün kendimizin özgürce yaptığını düşündüğümüz kaç seçim, aslında bizden önce çizilmiş bir normale uymaya çalışmaktan ibaret? Foucault bize bir çıkış yolu göstermiyor, belki de kitabın en dürüst tarafı bu. Ama en azından artık bir sorun olduğunu düşünüyorsak cevaplanması gereken sorunun ne olduğunu biliyoruz.
AlptekinObscura 
Yorum bırakın